گزارش کتاب : دو مجموعة خطي از آثار كلامي، فلسفي، فقهي ابن ابي جمهور احسائي
بخش يكم: مجموعة 874 شامل6 رساله
(سيودو ص مقدمه+347صفحه متن)
بخش دوم: مجموعة 855 شامل3 رساله
(هشت ص مقدمه+101صفحه متن)
مقدمه و فهرستها: احمد رضا رحيمي ريسه
با پيشگفتاري به انگليسي از زابينه اشميتكه(32ص)
مؤسسه پژوهشي حكمت و فلسفة ايران
و مؤسسه مطالعات اسلامي دانشگاه آزاد برلين ـ آلمان
ابن ابي جمهور احسائي حدود 838 قمري در منطقة تيميه در احساء واقع در شمال شرقي شبه جزيرة عربستان به دنيا آمد. تحصيلاتش را نخست در زادگاه خود و سپس در عراق و شام آن روزگار گذراند. پس از چندين بار زيارت بيتالله الحرام و عتبات عاليات به قصد زيارت بارگاه امام رضا(ع) به مشهد رفت و مدتي در همانجا رحل اقامت گزيد. همچنين،. از آنجا كه وي در زمرة متكلمان و فقيهان شيعة امامي مذهب به شمار ميرفت به قصد مناظرات ديني به شهرهاي گوناگون نيز سفر ميكرد. وي جريان يكي از مناظرات خود را در باب امامت با عنوان مناظرة الهروي كه با دانشمندي از سرزمين هرات انجام داده است به نگارش درآورده است. نگاهي به آثار وي نشان ميدهد كه وي با آثار برخي از انديشمندان پيشين آشنايي داشته است نظير: ابنسينا: شفاء، اشارات و تنبيهات، قصيده، رسالة العشق؛ ابوحامد غزالي: مشكوة الانوار؛ سهروردي: حكمة الاشراق، تلويحات، المقاومات؛ نصيرالدين طوسي: اخلاق ناصري، شرح اشارات؛ ابن عربي: فصوص الحكم، فتوحات مكية.
در اين مجموعه كه نسخه برگردان دو دستنويس كتابخانة مدرسة مروي در تهران به كوشش مؤسسه پژوهشي حكمت و فلسفه ايران به چاپ رسيده است، آقاي احمد رضا رحيمي ريسه به معرفي متنشناختي و نسخهشناختي هر يك از رسالههاي نهگانه ميپردازد. در آغاز نخست به زندگي ابن ابي جمهور اشاره ميشود و سپس گاهشمار پژوهشهاي جديد در باب زندگي و آثار وي خاطر نشان ميگردد. ويلفرد مادلونگ و زابينه اشميتكه در زمرة پژوهشگران غير ايراني هستند كه در اين باب بيش از ديگران قلمفرسايي كردهاند. صمد موحد نيز در زمرة پژوهشگران ايراني است كه در اين باب مقالهاي را در دايرة المعارف بزرگ اسلامي به چاپ رسانده است. از ويلفرد مادلونگ مقالة «تركيب كلام، فلسفه و عرفان در مسلك ابن ابي جمهور احسائي» كه فصلي از كتاب وي با عنوان مكتبها و فرقههاي اسلامي در سدههاي ميانه است با ترجمة آقاي جواد قاسمي در سال 1375 خورشيدي به چاپ رسيده است. تكنگاري مفصلي نيز از خانم زابينه اشميتكه با عنوان كلام، فلسفه و عرفان در شيعة اثني عشري سدة نهم هجري/ پانزدهم ميلادي جهان انديشههاي ابن ابي جمهور احسائي در سال 2000 ميلادي به چاپ رسيده است كه به نظر ميرسد ترجمهاي پارسي از آن در دست چاپ است.
پيش از معرفي اجمالي رسالههاي اين كتاب، برخي از آثار ابن ابي جمهور احسائي كه در اين مجموعه قرار ندارند، اشاره ميشود:
المجلي مرآة المنجي في الكلام و الحكمتين و التصوف، زاد المسافرين في اصول الدين، معين الفكر في شرح الباب الحادي عشر، تهافت القاصدين في معرفة المحدثين، اسرار الحق، بداية النهاية في الحكم الاشراقية، الرسالة الابراهيمية في المعارف الالهية.
رسالة (1) اثر اصلي وي مسلك الافهام في علم الكلام است كه پس از استقبال علاقهمندان از آن، خود وي شرحي بر آن نگاشته است با عنوان المجلي. همچنين ابن ابي جمهور به نگارش حاشيه بر مسلك الافهام با عنوان النور المنجي من الظلام همت گمارده است. مسلك الافهام داراي دو بخش اصلي در باب توحيد و افعال حق تعالي.
رسالة (2) قبس الاقتداء في شرائط الافتاء و الاستفتاء
رسالهاي است در تأييد اجتهاد و نفي تقليد از مردگان و شرايط فتوا دادن و درخواست كردن فتوا. در اين رساله ضمن برشمردن فوائد منطق و كلام به آثار شيخ طوسي، شهيد اول و علامة حلي نيز استناد ميكند. در پايان اين رساله ابن ابي جمهور، دو نامه را از استادش، حسن بن عبدالكريم الفتّال نجفي كه خود شاگرد جلالالدين دواني بوده است، در باب ترويج علم اصول فقه درج كرده است.
رسالة (3) كاشفة الحال عن احوال الاستدلال
رسالهاي است مفصل در باب اصول فقه با يك مقدمه و پنج فصل. يادآوري ميشود كه اين رساله را بدون حواشي مؤلف در لبنان احمد الكناني در 1416 قمري به چاپ سپرده است.
رسالة (4) البوارق المحسنية لتجلي الدرة الجمهورية
اين رساله در شرح اثر ديگري از ابن ابي جمهور است با عنوان الدرة المستخرجة من اللجة في الحكمة. اين اثر در عين اينكه بر مبناي فلسفة اشراقي به نگارش درآمده است مباحثي در باب علم اصول فقه را نيز شامل ميگردد.
رسالة (5) ذكر مستحقي الزكوة
رسالهاي است مختصر در تفسير آية شصت از سورة توبه:Cانما الصدقات للفقراء و المساكين و العاملين عليها و المؤلّفة قلوبهم و في الرّقاب و الغارمين و في سبيل الله و ابن السّبيل فريضة من الله و الله عليم حكيمB. در اين آيه هشت گروه از مستحقين دريافت زكات برشمرده شدهاند.
رسالة (6) رسالة في النية و ذمّ الوسواس فيها
رسالهاي است در باب نيت در اعمال. اين رساله در پاسخ درخواست كنندهاي به نگارش درآمده است.
بخش دوم اين مجموعه نيز داراي سه رساله است:
رسالة (1) الرسالة البرمكية في فقه الصلاة اليومية
همانطور كه از عنوان رساله بر ميآيد اثري است فقهي در باب احكام نمازهاي روزانه. نسخهاي چاپ نشده و متضمن ترجمة همين رساله در كتابخانة دانشگاه تهران برجاي مانده است.
رسالة (2) المشهدية في الاصول الدينية و الاعتقادات الحقية بالدلايل اليقينية
رسالهاي است مختصر در اصول دين.
رسالة (3) عروة المستمسكين بأصول الدين
رسالهاي است مختصر و منحصر به فرد در اصول دين و همانند مسلك الافهام در دو بخش توحيد و افعال حق تعالي.
در پايان بخش اول و بخش دوم كتاب، فهرستي از آيات، احاديث، اشعار، اعلام، مكانها، اقوام و مذاهب، و كتابها قرار دارد. خانم دكتر زابينه اشميتكه در پيشگفتار بيستو دو صفحهاي خود به انگليسي ضمن بررسي زندگي و آثار ابن ابي جمهور احسائي خاطر نشان ميكند كه برخي از انديشمندان اسلامي مانند شهرزوري به نگارش زندگينامة انديشمندان پيشين و به ويژه استاد خود سهروردي اهتمام كردهاند، از اين رو ميتوان از رهگذر اين نوع نگارشها به زواياي پنهان زندگي و آثار آنها دست يافت. اما در باب زندگي و آثار ابن ابي جمهور بيشتر منابع همان آثار برجاي مانده و اجازههاي صادر شده از وي است. اشميتكه بر پاية آثار و اجازات ابن ابي جمهور كوشيده است بخشهايي از رخدادهاي زندگي وي را آشكار سازد. همچنين يكي از اجازات وي را كه براي محمد بن صالح الغروي در دهم جمادي الاول در مشهد صادر شده است در هفت صفحه تصحيح و به چاپ رسانده است.
اميد است چاپ اين دستنويسها به شيوة نسخه برگردان، امكان دسترسي پژوهشگران حوزة مطالعات اسلامي به ويژه پژوهشگران تاريخ انديشههاي شيعي را به اين منبع آسانتر ساخته باشد.
تنظیم : محمد جواد اسماعیلی