گزارشي از نحوة تدوين و پيشرفت فرهنگ فلسفي
این طرح به سرپرستي دكتر غلامرضا اعواني و و ويراستاري دكتر بهزاد سالكي انجام میشود.
«فرهنگ فلسفي» كه هم اكنون در مرحلة ويراستاري قرار دارد از پروژههاي پژوهشي مؤسسه بهشمار ميآيد كه بهصورت مشترك توسط جمعي از استادان تهيه شده است. در اين گزارش به بررسي اين فرهنگ و خصوصيات آن ميپردازيم.
اين فرهنگ كه در حقيقت Dictionary of Philosophy بهشمار ميآيد و نه Encyclopedia of Philosophy، به توصيف اصطلاحات فلسفي و ديني و شاخههاي مرتبط با فلسفه ميپردازد. البته شامل اصطلاحات مندرج در فلسفههاي اروپايي است و نه فلسفة اسلامي و يا فلسفههاي هند و چين. اين فرهنگ در حقيقت ترجمه و گزينشي است كه از ميان مدخلهاي شش فرهنگ فلسفي به زبان انگليسي صورت گرفتهاست. اين فرهنگها كه در فاصلة دهة 70 تا سال 2004 منتشر گرديدهاند عبارتند از:
1- Dictionary of Philosophy and Religion, William L.Reese, 1996.
2- The Cambridge Dictionary of Philosophy, General Editor: Robert Audi, 1996.
3- Oxford Dictionary of Philosophy, Simon Blackurn, 1996.
4- A Dictionary of Philosophy, Antony Flew, 1979.
5- The Blackwell Dictionary of Western Philosophy, Nicholas Bunnin and Jyuan Yu, 2004.
6- The Dictionary of Philosophy, Edited by Dagobert Runes, 1964.
در ترجمة فارسي اين فرهنگها، ابتدا مداخل شش فرهنگ فوق با يكديگر مقايسه شدهاند و در هر مورد، بهترين و كاملترين مدخل انتخاب گرديده و ترجمه شدهاست.
خصوصيات فرهنگ فلسفي:
اين فرهنگ، داراي مشخصات ظاهري زير است:
الف) در دو جلد از حروفA-L و M-Z منتشر ميگردد كه هر جلد در حدود 600 صفحه است.
ب) معادل تمامي اصطلاحات و اسامي انگليسي در پاورقي ذكر شدهاست.
ج) 65 تا 70 درصد مدخلها اين فرهنگ از اسامي تشكيل شده است و بقيه شامل اصطلاحات فلسفي است.
د) در مقابل هر مدخل انگليسي، حداكثر سه برابرنهاد (معادل) رايجتر آن به زبان فارسي ذكر شده است.
هـ) از آنجا كه شش فرهنگي كه مبناي ترجمه قرارگرفتهاند مداخل متفاوتي دارند، به عنوان مثال مدخل «جان هيك»، در فرهنگهاي دهة 70 ذكر نشدهاست و تنها در فرهنگهاي جديد آمدهاست، سعي شده است تا تمامي مداخل، در اين فرهنگ ذكر گردند و در نتيجه فرهنگ به دست آمده داراي جامعيتي است كه نواقص شش فرهنگ مبنا در آن وجود ندارد.
و) با وجود آنكه اين فرهنگ به زبان فارسي است، ترتيب مدخلها بر اساس حروف انگليسي تنظيم شدهاست. علت اين انتخاب اين بوده است كه هنوز در زبان فارسي براي برخي از اصطلاحات، معادل و برابرنهاد دقيق و مناسبي ارائه نشده است و يا براي يك مدخل چندين برابرنهاد وجود دارد و يا آنكه سليقة مترجمين مختلف داراي طيف وسيعي است. بدين دليل اگر كسي با ديدن يك اصطلاح فلسفي به زبان انگليسي به سراغ اين فرهنگ بيايد، نميداند كه آن را در ذيل كدام مدخل خواهديافت. بر اين اساس مترجمين اين فرهنگ پس از بحث و بررسيهاي بسيار، ترتيب مدخلها را بر اساس حروف انگليسي انتخاب كردهاند. در پايان جلد دوم، نماية اصطلاحات و واژگان فلسفي به زبان انگلسي و معادل فارسي آنها براي استفادة محققان و دانشجويان افزوده خواهد شد.
ز) اين فرهنگ به سرپرستي دكتر غلامرضا اعواني و ويراستاري دكتر بهزاد سالكي تهيه شدهاست و ترجمة مدخلها آن را استادان زير بر عهده داشتهاند كه بر اساس تخصص خود مدخلها
1ـ دكتر شاپور اعتماد، ترجمة مدخلهاي فلسفههاي انگليسي زبان و تحليلي
2ـ دكتر شهين اعواني، ترجمة مدخلهاي روانشناسي، جامعهشناسي و اخلاق
3ـ دكتر غلامرضا اعواني، ترجمة مدخلهاي مربوط به فلسفههاي قرون وسطي
4ـ دكتر شهرام پازوكي، ترجمة مدخلهاي فلسفههاي يونان و برخي اصطلاحات و مكتبهاي فلسفي
5ـ دكتر بهاءالدين خرمشاهي، ترجمة مدخلهاي فلسفههاي انگليسي و آمريكايي و فلسفههاي مضاف
6ـ دكتر كامران ساساني، بررسي تمامي مدخلهاي و ترجمة تمامي مداخل باقي مانده و يا جا افتاده
7ـ دكتر بهزاد سالكي، ترجمة مدخلهاي فلسفههاي قارهاي و الاهيات و متألهان يهودي و مسيحي
8 ـ دكتر عبد الكريم سروش، ترجمة مدخلهاي فلسفة تحليلي و قارهاي
9ـ دكتر ضياء موحد، ترجمة مدخلهاي منطق و فلسفههاي تحليلي
نحوة آمادهسازي اين اثر جهت انتشار:
ترجمة اين اثر به سرپرستي دكتر غلامرضا اعواني از سال 1365 آغاز گرديد و در حدود سال 1372 به پايان رسيد. اما به دلايل مختلف، تكميل و ويراستاري آن انجام نگرفتهبود. با اضافه شدن دكتر كامران ساساني به اعضاء مؤسسه، تكميل اين فرهنگ در دستور كار قرارگرفت و دكتر بهزاد سالكي هماهنگكننده و ويراستار اين طرح وارد مرحلة پاياني خود گرديد. در اينجا فعاليتي كه جهت آمادهسازي اين اثر در حال انجام است ذكر ميگردد:
در مرحلة نخست، ابتدا دكتر ساساني پروندة مدخلهاي مربوط به يك حرف را بررسي ميكنند و مواردي كه احياناً باقي ماندهاند ترجمه مينمايند. سپس دستنويس ترجمهها توسط دكتر سالكي با متن انگليسي مقابله ميشود و در صورت نياز تصحيحات اعمال شده با مترجمان در ميان گذاشته ميشود. در اين مرحله، پرونده را خانم فروغ اعظمي تايپ ميكند و مجدداً دكتر سالكي آن را نمونهخواني و بازبيني ميكند. در اين مرحله نيز مواردي با مترجمين در ميان گذاشته مي شود. به عنوان مثال تمامي مدخلهاي منطقي توسط دكتر موحد مجدداً بررسي شده و صحت علائم بكار رفته در آن تاييد ميشود. مطالب تصحيح شده، مجدداً توسط خانم اعظمي در كتاب اعمال ميگردد و پس از صفحهبندي بهصورت دو ستوني تنظيم ميگردد. يكي از دشواريهاي ويراستاري اين متن آن است كه نظام ارجاعات شش فرهنگي كه مبناي ترجمه قرارگرفتهاند با يكديگر متفاوت است و ويراستار اين اثر بايد ارجاعات را يكدست كرده و دقت نمايد كه مدخلهايي كه به آنها ارجاع شده است حتماً در فرهنگ وجود داشته باشند. اين مسئله باعث ميشود كه مرحلهاي از ويراستاري تا اتمام نهايي طرح باقي بماند. زيرا لازم است تا همگي مدخلها در كنار يكديگر قراربگيرند و نظام ارجاعات نهايي گردد. همچنين در مرحلة ويراستاري، هماهنگي ميان ترجمة افراد مختلف صورت ميگيرد. و سعي ميشود با حفظ سبك ترجمه و نگارش هر فرد، كل فرهنگ به صورت يكدست درآيد. البته ترجمة اصطلاحات يكدست نميشود، زيرا هر مترجم ممكن است برابرنهاد خاصي را مناسبتر تشخيص دادهباشد، بهعنوان مثال در ترجمة اصطلاح Ontology دكتر اعواني «هستي شناسي» و دكتر موحد «هستانشناسي» را مناسب دانستهاند و در ترجمة خود بكاربردهاند. اين موارد در ويراستاري يكسانسازي نشدهاند زيرا از آنجا كه نام هر مترجم در ذيل مدخل مربوطه ذكر ميگردد، خواننده، خود به سليقة متفاوت مترجمين پي ميبرد.
پيشرفت فعلي طرح:
بر اساس روش فوق، تا كنون ترجمه، ويراستاري و بازنگري حرف A تا L تقريباً خاتمه يافته است.