بررسی جوهرشناختی ماده و انرژی در فلسفه

نوشته شده در تاریخ ۱۱:۲۵:۰۰ ۱۳۹۱/۰۹/۰۸ و در حوزه های فلسفه غرب - ۰ نظر
بررسی جوهرشناختی ماده و انرژی در فلسفه

مسئله هم‌‌ارزی جرم انرژی، که از نسبیت خاص اینشتین در سال ۱۹۰۵ میلادی آغاز شد، یک قرن است که محافل علمی دنیا را ...

مسئله هم‌‌ارزی جرم انرژی، که از نسبیت خاص اینشتین در سال 1905 میلادی آغاز شد، یک قرن است که محافل علمی دنیا را به خود مشغول ساخته است. نقطه‌‌نظرهای پراکنده‌‌ای که از سوی غالب دانشمندانِ فیلسوف ارائه شده، چالش‌‌ها و پیچیدگی‌‌های این موضوع را به طور جدّی بیشتر کرده است. از همان ابتدا، دو زمینه از پیام‌‌ها و اشارات نسبیت خاص مورد بررسی فلسفی قرار گرفتند: یکی تحلیل دقیق فلسفی معادله هم‌‌ارزی که چه نوع پیام‌‌های معرفت‌‌شناختی و هستی‌‌شناختی دارد؟ و دیگری جوهریت و عدم جوهریت هستی‌‌شناسانه انرژی. اما هیچ فیلسوف و فیزیکدانی تاکنون نتوانسته است پاسخی قطعی و علمی به این دو سؤال بدهد؛ پاسخی که شامل یک نظام منطقی، جهان‌‌شناختی و فلسفی فیزیکی بوده، برای توصیف و تبیین انرژی به کار آید.

در این نوشتار، به طبقه‌‌بندی اجمالی و جامعِ نظراتِ مطرح شده از سوی فلاسفه اسلامی و غربی اشاره شده است.

کلید واژه‌‌ها

جوهر، عرض، مقولات عشر، ماده، انرژی، هستی‌‌شناختی، معادله هم‌‌ارزی

مقدّمه

اما امروزه به سختی می‌‌توان به این نتایج و رهاوردها به دیده اطمینان و یقین نگریست؛ زیرا پژوهش‌‌ها و دقت‌‌نظرهای امروزی پا را بسی فراتر از یافته‌‌های پیشین گذاشته، مسائل و جزئیات بسیار گسترده‌‌ای پیش روی هستی‌‌پژوهان و طبیعت‌‌پژوهان نهاده‌‌اند. از این‌‌رو، دستاوردهای نوین تحوّلات اساسی در بستر مبحث مقولات و جواهر به وجود آورده‌‌اند که نمی‌‌توان به سادگی و چشم بسته از کنار آنها گذشت.

آنچه در پیش رو داریم، بررسی بخشی از این تحوّلات است که برخی از دانشمندان و فلاسفه بدان پرداخته‌‌اند. بخش مهمی از مباحث جوهر، به جوهر جسمانی تعلّق دارد. با مطرح شدن نظریه نسبیت، غالب تلقّی‌‌های موجود درباره ماده دچار تزلزل و اشکالات پیچیده و اساسی شد و دانشمندان و فلاسفه طرح‌‌ها و نظریات گوناگونی برای حل اشکالات علمی فلسفی ارائه کردند.1 اما بیشتر این طرح و نظرها، خود دارای اشکالات و نقص‌‌هایی هستند. از این‌‌رو، هنوز طرحی جامع و قوی نسبت به ایده‌‌های گذشته ارائه نشده است.

مهم‌‌ترین ویژگی، که باید در یک طرح جامع برای حل مشکلات موجود در بین جوهریت جسم و جوهریت انرژی موجود باشد این است که همواره باید دارای یک نظام فیزیکی فلسفی باشد، نه صرفا فیزیکی و نه صرفا فلسفی. چنین طرحی همواره باید از پشتوانه منطقی و سازگاری ریاضی برخوردار باشد، نه آنکه به طور پیچیده دچار پارادوکس و ناسازگاری صوری و محتوایی. علاوه بر این، طرح منطقی چنین نظامی لزوما باید بر اساس مبانی هستی‌‌شناختی پایه‌‌ریزی و تبیین شده باشد تا بتواند پدیده‌‌های جهان‌‌شناختی و طبیعت‌‌شناختی را در عالم میکروسکوپی و عالم ماکروسکوپی تبیین و تفسیر کند. تاکنون طرحی با این ویژگی‌‌ها ارائه نشده است.

مقاله انگلیسی در سایت انجمن فلسفی:2

نظریه‌‌ها و طرح‌‌های فیزیکی فلسفی ارائه شده در دو حوزه قابل طبقه‌‌بندی‌‌اند:

    الف. در میان فلاسفه اسلامی؛
    ب. در میان فلاسفه غربی.

اساس رویکرد این طبقه‌‌بندی کاویدن و پژوهیدنِ جوهریت و عدم جوهریت انرژی است. بدین توضیح که آیا انرژی دارای حقیقت مستقلی از لحاظ هستی‌‌شناختی، در برابر و کنار جوهر جسمانی است؟ یا اینکه حقیقتش مادی و جسمانی است؟

الف. نگرش فلاسفه اسلامی به موضوع انرژی

در میان فلاسفه معاصر اسلامی، چهار نوع رویکرد به حقیقت انرژی وجود دارد که هر کدام از لحاظ هستی‌‌شناختی و جوهرشناختی دارای اهمیت تحقیق و بررسی ویژه‌‌ای است.3

1ـ انرژی در تلقّی جوهری

این رویکرد متعلّق است به علاّمه طباطبائی که در کتاب نهایةالحکمة به آن اشاره کرده4 و با ارجاع اصل موضوع به تحقیق و بررسی، به بسط آن نپرداخته است. نظر ایشان دراین موضع، آن است که درصورت اثبات معادله هم ارزی جرم انرژی(E=mc2) انرژی باید به عنوان جوهر تلقّی گردد و مباحث فلسفی در حکمت اسلامی، در مبحث جواهر بر این اساس، بازاندیشی و سامان‌‌دهی شوند.

اگر انرژی جوهری در کنار جوهر جسمانی بوده باشد، بسیاری از مباحث مربوط به جسم، که در حکمت صدرایی مورد پژوهش فلسفی قرار گرفته‌‌اند، دچار تحوّل و دگرگونی ساختاری و در برخی موارد نیز دگرگونی اساسی و محتوایی می‌‌شوند. علاوه بر این، برخی از مباحث مربوط به جوهر جسمانی، همانند صورت جسمیه (بعددار بودن)، حرکت جوهری، و قوّه و فعل، درباره جوهر انرژی نیز مطرح می‌‌گردند.5

با توجه به تلقّی جوهری از حقیقت انرژی، تعداد جواهر مقولی تغییر یافته، در صورت بازاندیشی مبحث مقولات به کمتر یا بیشتر از پنج جوهر می‌‌رسند.6

2ـ تلقّی حرکت‌‌شناختی از انرژی

این رویکرد نیز از جانب علاّمه طباطبائی ارائه شده است. بر اساس این رویکرد، حقیقت انرژی چیزی جز حرکت نیست؛ بدین توضیح که با توجه به تعریف مشهور جدید از ماده، که ماده تراکم انرژی است، و ماده حرکت است، پس انرژی که اصل جهان مادی است، حقیقتی جز حرکت ندارد.7 این نوع رویکرد در واقع، ارجاع حقیقت انرژی به حرکت جوهری جوهر جسمانی است.8

3ـ عدم جوهریت انرژی

تلقّی غیرجوهری از انرژی به دو صورت شکل گرفته است:

الف. عرضیت انرژی: اگر انرژی جوهر نباشد، پس از یک نظر و با توجه به مبانی فلسفه محقق و موجود، باید آن را به عنوان عرض برای جوهر جسمانی تلقّی کرد. این نظریه از سوی علاّمه حسن‌‌زاده مطرح شده است. بنابراین نظریه، انرژی عرض است، نه جوهر؛ زیرا جوهر تلقّی کردن انرژی بدین معناست که جسم از تجمّع عرض‌‌ها پدید آمده، تحقق می‌‌یابد، و این مطلب به این ماند که بگوییم: آب رطوبت متراکم است، در حالی که رطوبت امری عرضی و کیفی است، نه حقیقت جوهری. ایشان با این توضیح، بر این مطلب تأکید می‌‌ورزند که «حقیقت این است که جوهر با عرض پایدار نمی‌‌شود و اعراض هرقدر هم اجتماع یابند، توانایی پدید آوردن جواهر را ندارد. پس قول به اینکه ماده انرژی متراکم است، یک مذهب و عقیده غیرمعقول به نظر می‌‌رسد.»9

در این رویکرد، دلیلی بر عرض بودن انرژی ارائه نشده و فقط با پیش فرض گرفتن آن به نقادی تلقی جوهری از انرژی پرداخت شده است.

ب. مادیت انرژی: اگر انرژی به تنهایی و با استقلال ذاتی خود قابلیت نداشته باشد که جوهری حقیقی و واقعی در کنار جوهر جسم باشد، پس به احتمال قوی حقیقت مادی دارد؛ یعنی جوهر مادی و جسمانی در یک تحقق جوهری، قالب جسمی، و در قالبی به همان صورت جوهر جسمی به صورت انرژی تحقق می‌‌یابد و به عبارت علمی، حقیقت انرژی چیزی جز ماده متحرّک با مجذور سرعت نور نیست. با توجه به این رویکرد، انرژی از تحقق جوهری با تحصل مادی و جسمی برخوردار است. این رویکرد از سوی استاد مطهّری ارائه شده و تأکید فراوانی بر این تلقّی صورت گرفته است؛ ایشان تصریح کرده است که »انرژی فقط به عنوان صورتی از ماده به حساب می‌‌آید و تنها واقعیت موجود حقیقی که شاغل مکان و متغیّر در زمان است، ماده نام دارد.« از این‌‌رو، موضوع انرژی چندان قابلیت توجه فلسفی ندارد.10

4ـ جواهر دوگانه و اصل جوهری یگانه

اگر رویکرد ماده‌‌انگارانه به انرژی یعنی تلقّی پیشین صحیح نباشد و یا انتقادات و اشکالات را برنتابد، احتمال داده می‌‌شود انرژی و ماده، هر دو علی‌‌رغم جوهر بودنشان، ظهور و صورتی از یک جوهر و اصل بسیطتر بوده باشند.11 این رویکرد در آثار استاد مطهری به عنوان قول و عقیده دیگران مطرح شده و بدون اظهارنظر در مورد صحّت و سقم آن، به همان شکل تبیین شده است.12 با صرف‌‌نظر از مبانی طرح این نظریه، که کلامی و غیر هستی‌‌شناختی‌‌اند، نه فلسفی و هستی‌‌پژوهانه، در صورتِ صحّت آن، عدد جواهر به هفت عدد افزایش می‌‌یابد؛ زیرا علاوه بر انرژی، یک جوهر یگانه دیگری را مفروض گرفته که جامع ماده و انرژی است. این نظریه از سوی اسپنسر و لایب نیتس طرح و تبیین شده است که در بخش بررسی نظرات فلاسفه غرب مورد نقل و نقد قرار خواهد گرفت.

ب. نگرش فلاسفه غربی به موضوع انرژی

علی‌‌رغم تفاوت نسبی در قالب و روند مباحث مقولات، به ویژه جواهر که در میان فلاسفه غرب و فلاسفه اسلامی موجود است، فلاسفه غرب به بحث و بررسی جوهرشناسانه انرژی پرداخته و رویکردی هم‌‌سو با مبانی فلسفه اسلامی داشته‌‌اند، اما این رویکردها و تلقّی‌‌ها نه به طور یکنواخت و یکسان، بلکه به گونه‌‌ای کاملا پیچیده و درهم ریخته بوده و هر کدام مبنا و گرایش خاص خود را داشته‌‌اند.

در این مجال، نظرات گوناگون طبقه‌‌بندی می‌‌شوند. نکته قابل توجه در مورد این طبقه‌‌بندی، اجمال و خلاصه بودن آن است؛ در بیان و توصیف نظریه‌‌ها، به نقل اقوال تفصیلی و جزئی اشاره نشده و به جای آن، برای هر یک از مطالب و ادعاها مرجع و منبع ویژه‌‌ای بیان گردیده است. این نظریه‌‌ها بر اساس نوع تلقّی جوهرانگاری و غیرجوهرانگاری در سه طبقه قابل بررسی هستند:

    1. ذهن‌‌گرایی درباره مفاهیم و معادلات ریاضی (عدم جوهریت انرژی)؛
    2. جوهریت انرژی و جوهر یگانه؛
    3. جوهریت انرژی و جواهر سه‌‌گانه.

عده‌‌ای از دانشمندان و فلاسفه بر اساس یکی از این سه تلقّی، به بررسی موضوع انرژی پرداخته‌‌اند. اما باید توجه داشت همه نظریات مندرج در این طبقات، لزوما به یک منوال نبوده و تفاوت‌‌هایی میان آن‌‌ها وجود دارند.

1. ذهن‌‌گرایی درباره معادلات ریاضی (عدم جوهریت انرژی)

دو تن از فلاسفه نامدار که تلقّی غیرجوهری از انرژی و نیرو دارند، جرج بارکلی (1753ـ1685) و ارنست ماخ (1903ـ1838) هستند. نظریه این دو شخصیت دقیقا در جهت انتقاد از فلسفه علم نیوتن شکل گرفته است، ولی این دو تفاوت‌‌هایی با هم دارند.13

الف. نظریه ابزارانگارانه بارکلی: بارکلی از نخستین منتقدان فلسفه علم نیوتن بود و در انتقاد از نیوتن برآشفت و چنین گفت: نیوتن به بهانه طرح برخی سؤالات، عملا طوری از نیروها سخن می‌‌گفت که گویی آنها چیزی بیش از عبارات معادله‌‌های ریاضی هستند. بارکلی مدعی بود که نیروها در مکانیک، همانند افلاک تدویر در اخترشناسی‌‌اند؛ این قالب‌‌های ریاضی برای محاسبه حرکات اجسام مفیدند. اما اشتباه است که به این قالب‌‌ها، وجودی واقعی در عالم خارج نسبت داده شود. او هشدار داد که ممکن است توسّل نیوتن به مفاهیمی مانند «نیروهای جاذبه»، «نیروهای پیونددهنده» و «نیروهای تجزیه‌‌کننده» خواننده را دچار گم‌‌راهی سازد. این نیروها صرفا موجودات ریاضی هستند.

او اعلام کرد: موجودات ریاضی، ذات و جوهر پایداری در طبیعت اشیا ندارند، آنها وابسته به تصور شخص تعریف‌‌کننده هستند. از این‌‌رو، نیروها را نمی‌‌توان در خارج به عنوان مؤثر و فاعل علّی به شمار آورد.14 باید توجه داشت که بارکلی ایدئالیست و منکر حقایق خارجی بود.15

ب. نظریه ابزارانگارانه ماخ: ارنست ماخ فیلسوف و فیزیکدان زبردستی بود و تأثیر او در بسترهای علمی قرن بیستم و به ویژه نظریه نسبیت اینشتین بسیار چشمگیر بود.16 اما او علی‌‌رغم اثباتگرا (پوزیتویست) غالب مبانی و زیرساخت‌‌های فلسفی نظریه نسبیت از فلسفه علم فیلسوف آلمانی ارنست باخ و فلسفه ریاضی و هندسه (فلسفه علم) پوانکار، متأثر بوده است. بودنش، در تلقّی ابزارانگارانه از معادلات ریاضی با سلف خویش جرج بارکلی که هر دو نقّاد فلسفه علم نیوتن بودند اشتراک زیادی دارد. او نیز دقیقا از منظر وسیله‌‌انگاری بود که به بررسی موضوع نیرو و انرژی می‌‌پرداخت. در این نظرگاه، او هم عقیده بارکلی بود و این دو در حقیقت، نوعی پوزیتیویسم ریاضی را به جریان انداخته‌‌اند. طبق این رویکرد، اشتباه است که پنداشته شود مفاهیم و روابط مطرح شده در علم با آنچه در طبیعت موجود است، مطابقت دارد.17 او که «نیرو» را «حاصل‌‌ضرب جرم در شتاب» در نظر می‌‌گرفت، این تعریف را تنها به مثابه مفهومی ریاضی تلقّی کرد و اظهار داشت که با توجه به مبانی فلسفی خودش، F=ma یک تعریف مصرّح پیشینی از نیرو می‌‌باشد؛ نه در معرض تأیید شواهد تجربی قرار دارد و نه ردّ و ابطال.18

نقد نظریه ابزارانگارانه: عمده‌‌ترین اشکالاتی که بر این رویکرد واردند از منظر فلسفه ریاضی‌‌اند؛ بدین توضیح:

1. این نظرگاه، نگرشی تفریطی نسبت به روابط ریاضی در فلسفه ریاضی و کاربرد ریاضیات در علوم است؛ زیرا روابط ریاضی و معادلات موجود درآن به طور کلی و عام، به عنوان قواعد ثابت منطقی به شمار می‌‌روند و ساختار تمام قوانین و قواعد ریاضی، بر اساس واقعیات موجود کشف شده‌‌اند.19 (علاوه بر بدیهیات و اولیات) این نوع استواری بر واقعیت خارجی، نه به طور اثبات‌‌گرایی مطلق و عینیت خارجی روابط، بلکه به عنوان تبیین حقایق موجود به کار می‌‌رود؛ یعنی طرفین یک معادله (همه اجزای جملات جبری) نمادی از حقایق خارجی هستند، و نسبت بین دو طرف نیز (تساوی، تضاد، ابهام و...) حاکی از نوعی ارتباط اجزای معادلات در عالم خارج است، نه عینیت، در حالی که این مبنا در این نظریه، مورد غفلت واقع شده است.20

2. با توجه به اینکه بارکلی و به تبع او، ارنست ماخ ادعا کرده‌‌اند «ما هیچ اطلاعی از مسندٌالیه‌‌های عباراتی همانند «نیروی جاذبه»، «عمل» و «نیروی محرّک» نداریم، ما فقط می‌‌دانیم که اجسام خاص به طرق معیّنی تحت شرایط معیّنی حرکت می‌‌کنند. با این همه، او اذعان داشت که عباراتی نظیر «نیروی جاذبه» و «نیروی محرّک» به واسطه آنکه کاربردشان در نظریه‌‌ها ما را قادر به پیش‌‌بینی توالی حوادث می‌‌سازند، نقش مهمی در مکانیک دارد.21 این نوع تلقّی با تأیید بارکلی از ادعای نیوتن مبنی بر اینکه اجسام، فاقد نیروی خودجنبان هستند»22 (یعنی همواره تحت تأثیر نیروی خارجی به حرکت درمی‌‌آیند) در تضاد و تناقض است.

توضیح آنکه اگر نیرو در خارج نباشد، اجسام چگونه تحت تأثیر نیروها به حرکت درمی‌‌آیند. و نیز اگر روابط ریاضی صرفا حکایتگر مفاهیم ذهنی بوده، حکایتگر حقایق خارجی نباشند، حقایق خارجی در علوم چگونه به اثبات می‌‌رسند؟ بزرگ‌‌ترین شاهد بر اینکه روابط ریاضی صرفا مفهومی نبوده و حاکی از حقایق خارجی هستند، نظریات فراوان ریاضی در فیزیک هستند که در ابتدا، به عنوان یک فرضیه مطرح شده و سپس با مشاهدات و تجربه‌‌های فراوان به خارجی بودن و حقیقی بودن آنها اطمینان و اذعان حاصل شده است. دو شاهد برای این نوع حکایتگری روابط ریاضی از حقایق خارجی عبارتند از:

الف. نظریه «نسبیت» با همه ابعادش، در گام نخست، تنها یک فرضیه ریاضی بود و حتی بسیاری از فیزیکدانان به شدت مخالف آن بودند. ولی همین نظریه طی قریب یک قرن مشاهده و تجربه، در بزرگ‌‌ترین آزمایشگاه‌‌ها و رصدخانه‌‌های دنیا، بیش از هفتاد درصد پیش‌‌گویی‌‌ها و تبیین‌‌های ریاضی خود را به عنوان حقایق خارجی و حکایتگر حقایق به اثبات رسانیده است.23

ب. نظریه «پاد ذرّه» که دیراک با جسارتی وصف‌‌ناپذیر، آن را در قالب روابط ریاضی اثبات کرده، مخالفانی را به مصاف نظریه‌‌پردازی متقابل‌کشیده‌است. اما پس از یک‌دهه، به خاطر اثبات تجربی آن در آزمایشگاه‌‌های کوانتومی و (شتاب‌‌دهنده‌‌های) اتمی، جایزه نوبل را به خود اختصاص داد.

احتمالا اگر خود بارکلی و ماخ در قرن بیستم از 1905به بعد زندگی می‌‌کردند، با مشاهده چنین نقض‌‌های متوالی، به التزام نظریه خود تن نمی‌‌دادند.

3. اینکه ما از مسندٌالیه بسیاری از روابط و مفاهیم ریاضی بی‌‌اطلاع باشیم، با هیچ روش منطقی به اثبات نمی‌‌رساند که آنها وجود و تحقق خارجی نداشته باشند، بلکه همین تصریح ایشان بر علم به اثراتی از امور نامعلوم، گواهی بر بطلان ادعای آنهاست؛ زیرا قوانین نیرو تبیین‌‌کننده همین اثرات با آن امور نامعلوم است که به خودی خود، اگر شما درصدد تبیین رابطه‌‌ای و معادلات آن هم نباشید، در بستر هستی، حقیقتی غیرقابل انکار دارند.

4. این رویکرد نسبت به نیرو و انرژی، که حاصل دیدگاه تفریطی قضایا و روابط ریاضی است، رویکردی ایده‌‌آلیستی (به معنی ایده‌‌باوری بارکلی) می‌‌باشد که باید ریشه‌‌های فکری و فلسفی آن را در نظام فلسفی «اصالت معنا و ذهن‌‌گرایی» بارکلی جست‌‌وجو کرد؛ زیرا اساسا در روند فلسفی بارکلی، وجود امری تحقق یافته در خارج از ذهن، نامعقول و غیرقابل اثبات است.24

2. جوهریت انرژی و جوهرِ یگانه

عده‌‌ای از فلاسفه با دقت نظرهای فلسفی و یا مقاصد دیگر، جوهریت یگانه انرژی را مطرح کرده‌‌اند که هر کدام ویژگی‌‌های مخصوص به خود را دارند. این فلاسفه به هر حال جوهریت ماده و جسم را مورد تردید قرار داده و به جای آن، جوهریت انرژی را پیشنهاد کرده و استدلال‌‌هایی بر آن اقامه نموده‌‌اند. برخی از طرفداران جوهریت انرژی عبارتند از:

الف. جوهر انگاری خداباورانه اسپنسر: اسپنسر (1903ـ1820) در بررسی مباحث مربوط به جواهر و اعراض، و مطالب پیرامون ماده، مکان، زمان و حرکت، مهم‌‌ترین تحلیل خود از نیرو را بیان می‌‌کند. او فهم و تحلیل همه این امور را در تحلیل و ادراک ما از نیرو جست‌‌وجو می‌‌کند. او در حقیقت، ماده را به نیرو ارجاع داده، اصل پایدار و جوهر پسینی و اساسی را در نیرو می‌‌یابد. توضیح آنکه مفهوم ماده هم به نوبه خود، از تجربه نیرو مشتق گردیده است؛ چه آنکه نیروها (نیروهایی که در رابطه‌‌های متقابل خاصی باشند) کل محتوای تصور ما را از ماده تشکیل می‌‌دهند. به همین صورت، هرچند مفاهیم و تصورات پیشرفته ما از حرکت، مستلزم تصور مکان، زمان و ماده است، ولی آگاهی آغازین ما، از حرکت، صرفا از تأثّرات متوالی ما از نیرو می‌‌باشد. بنابراین، بحث اسپنسر این است که تحلیل روانی مفاهیم زمان، مکان، ماده و حرکت نشان می‌‌دهد که همه اینها مبتنی بر ادراک ما از نیرو هستند و نتیجه‌‌ای که می‌‌گیریم این است که «سرانجام به نیرو می‌‌رسیم که واپسین‌‌ترین چیز است».

اصل «ویرانی‌‌ناپذیری ماده» در واقع، همان اصل ویرانی ناپذیری نیروست. بدین سان، همه دلایل مؤیّد اصل «تداوم حرکت» مستلزم این اصل موضوع هستند که کمیّت انرژی ثابت است، و مراد از «انرژی» همان نیرویی است که ماده در حال حرکت دارد.25

با توجه به توصیفی که کاپلستون از نظرگاه اسپنسر ارائه کرده است، ملاحظه می‌‌کنیم که اسپنسر نیرو را حقیقتی مستقل از ماده معرفی کرده و جوهریتی در کنه ماده برای آن قایل است، بخصوص این تأکید هنگامی بیشتر می‌‌شود که او هنگام سخن گفتن از نیرو، می‌‌گوید: «منظور واقعی‌‌مان ثبات و بقای علتی است که فراتر از درک و دانش ماست.»26

باید توجه داشت که اسپنسر با دارا بودن تفکری الهی (توحیدی) و کلامی، به تحلیل‌‌های فلسفی درباره نیرو می‌‌پردازد. او در پرتو «تفکر توحیدی و فیض‌‌های خداوندی بر هستی» که داشت، تحلیلی «خداباورانه» از نیرو ارائه داده و آن را «کنایتی از نیروی مطلق» خداوند به شمار آورده است.27 از این‌‌رو، تلقّی و رویکرد اسپنسر یک رویکرد متافیزیکی است، نه تحلیلی بر پایه نگرش هستی‌‌شناختی.

علاوه بر این، انتقادهایی نیز بر نگرش وی وارد هستند که قابل توجه می‌‌باشند:

1. در تلقّی اسپنسر، با توجه به گزارش کاپلستون از نظریه او، ماده در نهایت، به انرژی منحل می‌‌شود و این به معنای جای‌‌گزینی جوهریت انرژی به جای جوهریت ماده است. اما چنین تبیینی از جوهریت انرژی، از لحاظ هستی‌‌شناختی و فلسفی جای‌‌گزینی صحیحی نیست؛ زیرا ماده و انرژی دو جوهر جداگانه‌‌اند.28

2. تحلیل اسپنسر بر پایه مفاهیم حرکت، مکان، ماده و نیرو شکل گرفته، در حالی که «نیرو واپسین‌‌ترین چیز است» به طور مفهومی، هیچ ارتباطی با عالم خارج ندارد؛ زیرا جوهریت در فلسفه به عنوان تحقق خارجی لحاظ می‌‌شود، نه عالم مفهوم و ذهن.

3. در تلقّی اسپنسر نوعی ناسازگاری و تناقض درونی نهفته است که حتی از نظر دانشمند باریک‌‌بینی همچون کاپلستون مخفی مانده است. اگر دو عبارت نقل شده در توصیف کاپلستون از اسپنسر را ملاحظه کنیم، این تناقض آشکار می‌‌شود: در جایی می‌‌گوید: «سرانجام، به نیرو می‌‌رسیم که واپسین‌‌ترین چیز است.» وانگهی، در تبیین این نگرش این‌‌گونه بیان می‌‌شود: «مراد از انرژی همان نیرویی است که ماده در حال حرکت دارد.»

اگر نیرو واپسین‌‌ترین چیز است و ماده در حقیقت، انرژی است نه ماده، چگونه ممکن است انرژی چیزی باشد که «ماده در حال حرکت» آن را داراست؟ این تلقّی بدان معناست که ماده، هم ماده نیست (انرژی و نیروست) و هم ماده هست، و در واقع، ماده هم انرژی و نیرو است نه ماده و هم ماده است که انرژی دارد! این بیان یا از ضعف تحلیل اسپنسر ناشی شده و یا از ضعف فهم و بیان کاپلستون، که به هر حال تناقض است.

4. با توجه به توضیح گفته شده در نقد اول ماده و انرژی (و نیرو)، هر دو تحقق جوهری دارند و تعبیر «مراد از انرژی همان نیرویی است که ماده در حال حرکت دارد» دقیق‌‌تر بوده و نسبت به تحلیل اسپنسر به عنوان «واپسین‌‌ترین چیز» از دقت فلسفی بیشتری برخوردار است.

5. همان‌‌گونه که اشاره شد، تحلیل اسپنسر هستی‌‌شناسانه نبوده و بیشتر جنبه متافیزیکی دارد. این تحلیل متافیزیکی در حالی شکل گرفته است که او در دفاع از الهیّات کلامی خویش، مبنی بر عنایت و فاعلیت خداوند نسبت به عالم ماده، نیرو را به عنوان تجلّی و تحقق محرِّک و فاعل غیر مادی (متافیزیکی و الهی) در اجسام، معرفی نموده، که از لحاظ فلسفی قابل قبول نیست؛ زیرا بین مبانی کلامی و فلسفی خلط شده و حقیقت خارجی یک مفهوم و عنصر غیرمحسوس تلقّی شده است.

} - Pهمان. {Pاز این رهگذر، او به تحلیل جوهرشناختی انرژی پرداخته، این‌‌گونه توضیح می‌‌دهد: »... ماده با انرژی یکسان تلقّی شده و انرژی فعالیت محض است. ماده اصلی انفعالی، که از ترکیب قطعات ثابت و مشابه ماده به وجود آمده، در هر توصیف اساسی، رد شده است. به طور آشکار، این نظریه یک حقیقت استنتاجی مهم را بیان می‌‌دارد.«

ب. جوهرانگاری اثبات‌‌گرایانه وایتهد: نظرگاه جوهرانگارانه وایتهد نسبت به انرژی از دیدگاه اثبات‌‌گرایانه او نسبت به روابط ریاضی نشأت گرفته است. با توجه به این نکته اساسی که رویکرد او به مبنای اثبات‌‌گرایانه‌‌اش در فلسفه ریاضی و فلسفه علم برمی‌‌گردد، همچنین با در نظر گرفتن پیچیده بودن گفتار و قلم او، وی تحلیل صریح و روشنی از انرژی ارائه نکرده است، تنها تحلیل فلسفی‌‌اش، که جوهریت یگانه انرژی را می‌‌فهماند، براساس اثبات‌‌گرایی مفاهیم و معادلات ریاضی است. او درباره نیوتن گفته است: «نیوتن فرمولی را عرض می‌‌کند که به بیان روابط قابل مشاهده در حقایق موضوع مشاهده می‌‌پردازد»،29 و بر همین اساس، قانون جاذبه را چنین توصیف می‌‌کند: «اما صورت قانون، یعنی حاصل‌‌ضرب اجرام و مجذور فاصله، صرفا بر مبنای توضیح واقعیت مورد مشاهده قرار دارد.»30

نقد نظر وایتهد:

1. عبارات وایتهد دارای نوسانات بیانی در مورد حقیقت انرژی و ماده هستند؛ در جایی آن را با ماده یکسان معرفی کرده و در جایی دیگر، ماده اصلی انفعالی را مردود شمرده است. این نوسانات به بیان پیچیده او برمی‌‌گردند.

2. او با توجه به مبنای اثبات‌‌گرایی در فلسفه ریاضی، علی‌‌رغم تفکر پوزیتیویستی که دارد، برای هر رابطه ریاضی، عینیتی بی‌‌کم و کاست در جهان خارج قایل است که جای بسی تأمّل و شگفتی دارد.31

3. علی‌‌رغم توجه و تأکیدی که نسبت به اهمیت «حقیقت استنتاجی» این نظریه (جوهریت انرژی) در فیزیک جدید کرده است، در مورد ماهیت و چگونگی این حقیقت استنتاجی هیچ کاوش فلسفی و توضیحی ارائه نکرده است. بدین‌‌روی، نظریه وایتهد مبهم است و نظام کاملی به‌‌دست نمی‌‌دهد.

ج. نظریه جوهرانگارانه راسل: برتراند راسل نیز در کتاب تاریخ فلسفه غرب، رویکرد فلسفی مهمی در زمینه بررسی‌‌های جوهرانگارانه از انرژی ارائه کرده است. وی در این کتاب، با شرح و توضیح نظرات اتمی، بحث خود را به این نتیجه می‌‌رساند که «پس می‌‌بایست انرژی به عنوان چیزی که پایدار است جای ماده را بگیرد.» او با این رهاورد فلسفی، جای‌‌گزینی جوهر انرژی به جای جوهر مادی و جسمانی را پیشنهاد می‌‌دهد و این نتیجه و پیشنهاد را با تشکیک در وجود صلب و خارجی ماده آغاز کرده، انرژی را به عنوان «جوهر یگانه اصیل» مطرح می‌‌کند. وی صریح‌‌تر و واضح‌‌تر از بیان قبلی، در توضیح نظریه نهایی اتمی در قرن بیستم، این‌‌گونه می‌‌نویسد: «بدبختانه به نظر می‌‌رسد که این الکترون‌‌ها و پروتون‌‌ها می‌‌توانند به هم برسند و چیزی تشکیل دهند که یک ماده جدید نیست، بلکه امواج انرژی است که به سرعت نور در جهان پراکنده می‌‌شود. پس می‌‌بایست انرژی به عنوان چیزی که پایدار است، جای ماده را بگیرد. ولی انرژی بر خلاف ماده، شکل خالص و مصفّای مفهوم «شی‌‌ء» نیست، بلکه خاصیت فراگردهای فیزیکی است...»32

منظور راسل از مفهوم «شی‌‌ء» همان مفهوم شیئیت نیست که در فلسفه اسلامی مساوق با وجود گرفته شده است؛ این مفهوم در نظر راسل محدود به مفهوم فیزیکی صلب و سخت جسم است. او در بیان مفهوم «شی‌‌ء»، که مراد نهایی اوست، این‌‌گونه می‌‌نویسد: «فلسفه و فیزیک، مفهوم «چیز» را به مفهوم «شی‌‌ء مادی» پرورش داده و شی‌‌ء مادی را متشکّل دانست از ذرّاتی که هر یک بسیار کوچک‌‌تر و هریک در سراسر زمان باقی هستند.»33

نقد نظر راسل: تلقّی برتراند راسل از انرژی به عنوان جوهر اساسی که ماده به آن برمی‌‌گردد، به طور کاملا افراطی صورت پذیرفته است، زیرا او دلیلی بر عدم وجود حقیقی ماده و یگانگی وجود جوهر انرژی ارائه نکرده است. این تلقّی از مفهوم معادله هم‌‌ارزی نشأت گرفته است، در حالی که باید توجه داشت اینشتین (که ارائه‌‌کننده معادله است) خود چنین برداشتی از آن نکرده و ماده را جوهری در کنار انرژی مطرح نموده است.

د. نظریه انرژی باوری استوالد: ویلهلم استوالد (1853ـ1933) آلمانی، طرفدار مکتب فلسفی هگل و مخالف سرسخت «ماده‌‌ باوران دیالکتیکی»، در مقابله با نظرات نادرست ماده‌‌باوران درباره فلسفه هگل کتابی به نام برگذشتن از ماده‌‌باوری نوشت و در آن تحلیلی جوهرانگارانه از انرژی ارائه کرد و پیشنهاد داد: به جای قایل شدن به اصالت ماده، «انرژی‌‌باوری» را جایگزین مکتب «ماتریالیسم دیالکتیک» کنند. بنا به گزارش کاپلستون، «اما این به اصطلاح "برگذشتن از ماده باوری" نزد او به معنای نشاندن مفهوم انرژی به جای ماده بود. [به نظر وی] عنصر اساسی واقعیت انرژی است که در فرایند دگردیسی‌‌ها صورت‌‌های بسیار به خود می‌‌گیرد. خواص گوناگون ماده همانا صورت‌‌های گوناگون است که انرژی به خود می‌‌گیرد، و انرژی روانی، که ناآگاه تواند بود یا آگاه، ساحت یا صورت جداگانه‌‌ای از آن است. ساحت‌‌ها یا صورت‌‌های گوناگون [به یکدیگر] کاهش‌‌ناپذیرند؛ به این معنا که هیچ صورت جداگانه‌‌ای را نمی‌‌توان با صورت دیگری یکی گرفت. در عین حال، همگی از دگردیسی یک واقعیت غایی، یعنی انرژی پدید می‌‌آیند. از این‌‌رو، "انرژی باوری"34 نظریه‌‌ای است یگانه انگارانه.»35

این نظریه به عنوان نظامی جامع و راهبردی برای هستی‌‌پژوهی نیست، بلکه استوالد، که خود طرفدار سرسخت هگل است، آن را برای رد تفسیرهای ماده‌‌باورانه از وحدت‌‌انگاری هگل ارائه کرده است؛ به گونه‌‌ای که خود نظریه انرژی باوری را به تثبیت‌‌گر انرژی به عنوان یگانه جوهر هستی در عالم مخلوق تبیین کرده است. در حقیقت، می‌‌توان این نظریه را رویکردی متافیزیکی تلقّی کرد، نه اساسی منطقی و نظام واقع‌‌نگرانه جهان‌‌شناختی.

3. جوهریت انرژی و جواهر سه‌‌گانه

هیچ‌‌یک از نظریات پیشین قابلیت طرح یک نظام فیزیکی فلسفی منطقی را نداشتند؛ زیرا هر یک از آنها به طور کاملا پراکنده و غیرمنسجم ازسوی طرّاحان خود مطرح شده، مبانی فکری و اهداف خاصی را دنبال می‌‌کردند. از این‌‌گونه نظرات پراکنده که بگذریم، به نظریاتی می‌‌رسیم که دست‌‌کم صاحبان آنها رویکردی نسبتا منسجم به این مسئله داشته‌‌اند. در این رویکردها، ماده جوهریت اساسی خود را حفظ کرده و موضوع انرژی به عنوان جوهری نوپدید در کشفیات و یافته‌‌های استقرایی از عالم در کنار ماده لحاظ شده و فراتر از هر دو جوهر، به جوهر سومی توجه شده است که حقیقتی بسیطتر و جامع‌‌تر از این دو دارد.

با این حال و در صورت به اثبات رسیدن این تلقّی، عدد جواهر مقولی به هفت جوهر افزایش خواهد یافت. سه نظریه از لحاظ تاریخی در این طبقه از انواع تلقّی‌‌ها درباره انرژی به چشم می‌‌خورند که عبارتند از:

الف. رویکرد خداباورانه (اراده الهی) لایب نیتس: لایب نیتس (1646ـ1716) مفهوم «نیرو» را در دو حیطه بررسی نموده است: یکی در حیطه فیزیک و دیگری در حیطه فلسفه. این تفکیک، تحلیل و بررسی به گونه‌‌ای بود که او هیچ یک از دو حیطه را به عنوان موضوعی هستی‌‌شناختی و جهان‌‌شناختی، مرتبط با دیگری ملاحظه نکرده است. نیرو دو نوع تعامل با جرم دارد و در هر دو نوع، حقیقتی خارجی داشته و قابل محاسبه است: انتگرال مکانی و انتگرال زمانی نیرو. لایب‌‌نیتس (بر خلاف دکارت) فقط به نفع انتگرال مکانی استدلال کرده و آن را تنها راه صحیح اندازه‌‌گیری نیرو می‌‌دانست.36

از سوی دیگر، او در تحلیل غیرفیزیکی و صرفا متافیزیکی، نیروهای فیزیکی را بر اساس انطباق آنها بر اصول متافیزیکی تبیین می‌‌کرد و از آنها به عنوان «انعکاس و پژواک» نیروهای متافیزیکی تعبیر می‌‌نمود.37 بدین سان، «از یک سو، به شیوه تمثیلی» از اصل بقای انرژی جنبشی در فرایندهای فیزیکی، به جهت توصیف وجود بماهو وجود، به عنوان یک «تکاپوی درونی» یاد کرد؛ و از سوی دیگر، یقین او به اینکه فعالیت مونادی در سطح متافیزیک باید قرین و معادلی در سطح فیزیکی داشته باشد، توجه او را به جست‌‌وجو برای یافتن نوعی موجود که در فعل و انفعالات (اندر کنش‌‌های) فیزیکی محفوظ بماند، معطوف کرد.»38 و این موجود چیزی نبود جز نیرو که او آن را بسان رابط و واسطه میان عالم فیزیکی و عالم متافیزیکی تلقّی کرد، با این وصف که او «تشخیص داد که تصویری از یک قلمرو متافیزیکی در ماورای پدیدارها، تنها در صورتی مطلوب است که پیوندهای مستحکمی میان دو قلمرو برقرار باشد.»39 اما تحلیل لایب نیتس از رابط و واسطه مذکور و نیز تبیین نهایی و واضح او از چنین تحلیلی تماما در هاله‌‌ای از ابهام ماند و او نتوانست آن را به طور میانجی منطقی به عنوان یک نظام ارائه دهد.40

با توجه به توضیح و توصیفی که ملاحظه شد، لایب نیتس به عنوان یک متکلّم و متافیزیست، با موضوع برخورد کرده و هیچ پژوهش هستی‌‌شناختی و جهان‌‌شناختی در این موضوع به انجام نرسانده است. همچنین این تحلیل صرفا در دفاع از وجود حقیقتی مطلق در ماورای این عالم به نام خداوند است که اصول متافیزیکی را ترتیب داده است که در جای خود مورد نقد و ابطال قرار گرفته است.41 با این حال، باید توجه داشت که لایب نیتس تلویحا و نه تصریحا به نوعی «موجود» مستقل جوهری معتقد بود که باید بین دو جوهر (به اصطلاح خودش و دکارت) «خدا» و «ماده»، واسطه و رابط باشد تا فاعلیت خدا را توجیه کند.

ب. اصل واحد نامعلوم ادینگتون: ادینگتون و همکارش تورتی، هر دو در جهت ارائه یک نظام فیزیکی فلسفی منطقی، به تحلیل جوهرانگارانه از انرژی، جرم و ماده پرداخته‌‌اند. آنها می‌‌گویند «ماده و انرژی، هر دو به طور جداگانه و جوهری تحقق خارجی دارند و در عین حال، هر کدام، تحولاتی از یک اصل بنیادی و جوهری دیگری است. توضیح آنکه تمایز این دو جوهر، ساختگی و وابسته به فرایند فکر ما انسان‌‌هاست و ما علی‌‌رغم ساختگی (اعتباری) بودن تمایز بین جرم و انرژی، می‌‌توانیم برای هریک از آن دو به عنوان جوهری جداگانه، نظام فیزیکی مجزّایی به کار بریم؛ همان‌‌گونه که در مورد فض زمان، همین کار را کرده، آن دو را به طور متمایز در نظام‌‌های مجزّا بررسی می‌‌کنیم. این مطلب، که ما عملا به تمایز جوهری آن دو (جرم انرژی) قایلیم، بدین دلیل است که ما در همه رفتارهای روزانه و روزمرّه خویش برای هرکدام از آنها، «واحد و کمیّت» مجزا و متفاوتی در اندازه‌‌گیری به کار می‌‌گیریم.»42

نقد نظر ادینگتون: با اینکه ادینگتون و همکارش در صدد تبیین و ترسیم یک نظام برای موضوع انرژی بودند و تحقیقات پراهمیتی نیز در این زمینه به انجام رسانیدند، انتقادات مهمی متوجه شرح و تبیین آنهاست؛ از جمله اینکه:

1. آنها توضیح کاملی از نوع تمایز جوهری جرم انرژی ارائه نکرده و صرفا با یک تمثیل، مسئله را رها کرده‌‌اند.

2. در نظر گاه آنها، تناقض آشکار و غیرقابل اغماضی ظاهر می‌‌شود؛ هنگامی که جرم و انرژی را «جوهری مستقل» معرفی کرده، در همان حال، تمایز بین این دو جوهر را ناشی از خطای ذهن و نتیجه فرایند تفکر (یعنی اعتباری) می‌‌شمارند.

3. ایشان علی‌‌رغم مطرح کردن عنصر سوم به عنوان جوهر بنیادی و بسیط‌تر از ماده و انرژی، هیچ تبیین و توضیحی درباره آن نداده، نظر خود را در حد یک ادعا نگه داشته‌‌اند، در حالی که خود بر کامل بودن یک نظام فیزیکی فلسفی از لحاظ منطقی و هستی‌‌شناسی، تصریح داشته‌‌اند.

4. اشکال اساسی‌‌تری که بر نظریه آنها وارد است عبارت است از: مشخص نکردن مبنای فلسفی برای تبیین و توضیحات خود؛ یعنی مشخص نکرده‌‌اند که بر پایه واقع‌‌گرایی و هستی‌‌شناسی به تحلیل و بررسی انرژی می‌‌پردازند یا صرفا بر پایه ایدئالیستی؟ به هر حال، نظریه ایشان نیز نتوانسته است نظام کاملی ارائه دهد که از لحاظ منطقی و فلسفی فیزیکی، مقبول افتد.

ج. جواهر سه‌‌گانه (جوهریت ماده و انرژی) و اصل بسیط «میدان»43: اینشتین و اینفلد، هر دو تحلیل جوهرباورانه‌‌ای از انرژی داشتند. اما تحلیل آنها کاملا متفاوت از سایر تلقّی‌‌هاست. آنها نه مثل راسل و دیگران قایل به جوهریت یگانه انرژی هستند، نه به مادیت انرژی باور دارند، و نه منحل شدن ماده و انرژی به اصل سوم را پیشنهاد می‌‌کنند، بلکه آنها معتقدند: جرم، انرژی و میدان، هر کدام جوهری مستقل در جهان خارج به شمار می‌‌روند.

توضیح آنکه میدان جوهری بسیط و حاضر در بستر کیهان است. اما این جوهر در همه جا به یک منوال وجود ندارد، بلکه در جایی وجود مادی و جسمی (جرمی) دارد و در جایی نیز از وجود انرژی‌‌گونه برخوردار است. در جایی که ماده جوهری وجود دارد، میدان جوهری نیز حاضر است، همچنین در جایی که انرژی جوهری تحقق دارد، میدان نیز با آن متحصّل است. اما باید توجه داشت که ماده و انرژی تمایز جوهری و خارجی دارند.44

نقد نظر اینشتین و اینفلد: اشکالاتی که متوجه این نظریه است، از حیث هستی‌‌شناسی و جهان‌‌شناسی است که اینشتین و اینفلد هر دو به خوبی از این اشکال آگاه بودند:45

1. میدان، که جوهر بسیط و شامل دو جوهر متمایز انرژی و جرم (ماده) است، به طور مبهم تبیین شده است؛ زیرا در تبیین ایشان، نحوه ارتباط سه جوهر مورد بررسی قرار نگرفته است: چگونه اصل بسیط یعنی میدان گاهی تحصّل مادی می‌‌یابد و گاهی تحصّل انرژی‌‌گونه؟

2. علاوه بر عدم تبیین ارتباط این سه جوهر، تحقیقی اساسی از حقیقت میدان ارائه نکرده‌‌اند که چه نوع حقیقت جوهری دارد که قابلیت دو نوع تحصّل جوهری را داراست.

3. در تبیین محصّل میدان، جرم و انرژی، دور منطقی وجود دارد؛ زیرا میدان با شدت و ضعف انرژی تعریف و تحلیل می‌‌شود، در حالی که انرژی هم با شدت و ضعف حضور جرم و ماده تبیین می‌‌گردد. این نوع تعامل هیچ توضیحی در نظریه ایشان ندارد.

4. مشکل اساسی‌‌تر، اشتراک ماده و میدان در انرژی‌‌دار بودن است؛ زیرا اینکه میدان اصل واحد جوهری باشد و فرق میدان و ماده هم در این باشد که میدان فاقد جرم و ماده دارای جرم است، تا این مرحله حدّ مشترکی میان میدان و ماده وجود ندارد. اما قابل تأمّل است که ایشان اصرار می‌‌ورزند که هم ماده و هم میدان، هر دو دارای انرژی هستند. در این صورت، انرژی اصل واحد است، نه میدان؛ زیرا انرژی (گرچه با تناسب شدت و ضعف) بالفعل در هر دو وجود دارد.

5. اینکه ایشان برای حل تعامل ماده و انرژی، جوهر سومی پیشنهاد کرده‌‌اند، با توجه به مشکلات موجود در تبیین ارتباط این سه جوهر، ناچارند به جوهر چهارم و به همین منوال به جواهر بی‌‌نهایت متوسّل شوند، در حالی که از لحاظ هستی‌‌شناختی، هیچ نیازی به جوهر سوم وجود ندارد.

6. همچنین مبحث میدان در نسبیت یک ساختار ریاضی بوده و صرفا تابعی ریاضی برای تبیین نوع ارتباط جرم و انرژی می‌‌باشد و از حقیقت خارجی برخوردار نیست، و این مسئله که آنها میدان را جوهری خارجی معرفی کرده‌‌اند، اشتباه بزرگی است که عده‌‌ای از فیزیکدانان را نیز در شگفتی فرو برده است.46

7. بالاخره اشکال نهایی و مهم‌‌تر این رویکرد، علی‌‌رغم تبیین مناسب از جوهریت انرژی، این است که نتوانسته یک نظام منطقی فیزیکی ـ فلسفی ارائه دهد: عده‌‌ای از فلاسفه غربی که درگیر روند پیشرفت روزافزون فیزیک نوین هستند، همچنان در پی یافتن نظامی جامع و راهبردی برای حل مشکلات هستی‌‌شناختی و جهان‌‌شناختی موضوع ماده و انرژی هستند؛ یعنی ماجرا همچنان باقی است.

منبع: معرفت فلسفی ، سال اول ، شماره چهارم ، تابستان 1383‌‌‌‌‌‌


منابع

ـ آرفکن، جورج، کاربرد ریاضیات در فیزیک، (تهران، مرکز نشر دانشگاهی، بی‌‌تا)؛

ـ اینشتین و اینفلد، تکامل فیزیک، ترجمه احمد آرام، چ دوم، (تهران، خوارزمی، 1377)؛

ـ پاپکین، ریچارد و استرول، آوروم، کلیات فلسفه، ترجمه سید جلال‌‌الدین مجتبوی، چ شانزدهم، (تهران، حکمت، 1379)؛

ـ راسل، برتراند، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، چ ششم، (تهران، پرواز، 1373)؛

ـ ریندلر، ولفگاگ، نسبیت خاص و عام، و کیهان‌‌شناختی، ترجمه رضا منصوری و حسین معصومی همدانی، (تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1375)؛

ـ سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، تعلیقه حسن حسن‌‌زاده، تحقیق مسعود طالبی، (تهران، ناب، 1422ق)، ج4؛

ـ طباطبائی، سید محمدحسین، نهایةالحکمة، تحقیق عباس‌‌علی زارعی شیرازی، چ چهارم، (قم، انتشارات اسلامی، 1417ق)؛

ـ قربانی، رحیم، «پژوهشی پیرامون حقیقت و ماهیت انرژی»، مجله قبسات، (تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، زمستان 1382و بهار 1383)، شماره31؛

ـ کاپلستون، فریدریک، تاریخ فلسفه، ترجمه بهاءالدین خرّمشاهی، چ دوم، (تهران، سروش / علمی و فرهنگی، 1376)، ج8؛

ـ کافمن، ویلیام جی، نسبیت و کیهان‌‌شناختی، ترجمه تقی عدالتی و بهزاد قهرمان، (تهران، گستر، 1366)؛

ـ لازی، جان، درآمدی تاریخی به فلسفه علم، ترجمه علی پایا، (تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1362)؛

ـ مطهری، مرتضی، اصول و فلسفه و روش رئالیسم، (تهران، صدرا، بی‌‌تا)، ج4؛

ـ ــــــــــ، مجموعه آثار، چ ششم (تهران، صدرا، 1379)، ج7؛

ـ وایتهد، آلفرد تورث، سرگذشت اندیشه‌‌ها، ترجمه عبدالرحیم گواهی، با تحقیق و تعلیقه علاّمه محمّدتقی جعفری، (تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1370)، ج1؛

ـ ــــــــــ، شیوه‌‌های فکر، ترجمه علی شریعتمداری، چ دوم، (تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1374).
پى‌‌نوشت‌‌ها

1 نگارنده، «پژوهشی پیرامون حقیقت و ماهیت انرژی»، مجله قبسات، ش 31، ص 293.

2 - www. Philosophy Forums/philosophy/philosophy of science and math/Is mass the same thing as Energy.

3 ر.ک: مجله قبسات، ش 31، ص 293. نویسنده در مقاله مذکور، به تفصیل این رویکردها را به نقد و بررسی کشیده است.

4 سید محمدحسین طباطبائی، نهایةالحکمة، تحقیق عباس‌‌علی زارعی شیرازی، چ چهارم، (قم، انتشارات اسلامی، 1417ق)، مرحله 6، فصل4، ص125.

5 اگر صورت و هیولی با توجه به مبانی حرکت جوهری کنار گذاشته شوند، جواهر به چهار جوهر تقلیل خواهند یافت و گرنه با افزودن انرژی، به شش جوهر افزایش خواهند یافت.

6 همان.

7 مرتضی مطهری، اصول و فلسفه و روش رئالیسم، (تهران، صدرا، بی‌‌تا)، ج 4، ص 139.

8 ر.ک: قبسات، ش 31، ص 293. در مقاله مذکور، به نقد این نگرش پرداخته شده است.

9 ملاهادی سبزواری، شرح المنظومه، تعلیقه حسن حسن‌‌زاده، تحقیق مسعود طالبی، (تهران، ناب، 1422ق)، ج 4، ص 122و 123، تعلیقه15.

10 برای غیرجوهری بودن انرژی ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار، چ ششم، (تهران، صدرا، 1379)، ج 7، ص188.

11 ر.ک: قبسات، ش 31، ص 293. در مقاله مذکور به نقل و نقّادی گفتارهای استاد مطهّری پرداخته شده است.

12 مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج 7، ص 179و ج 8، ص 58.

13 جان لازی، درآمدی تاریخی به فلسفه علم، ترجمه علی پایا، (تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1362)، ص 215و218.

14 همان.

15 ریچارد پاپکین و آوروم استرول، کلیات فلسفه، ترجمه سید جلال‌‌الدین مجتبوی، چ شانزدهم، (تهران، حکمت، 1379)، ص 301 به بعد.

16 - ولفگاگ ریندلر، نسبیت خاص و عام، و کیهان‌‌شناختی، ترجمه رضا منصوری و حسین معصومی همدانی، (تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1375)، ص 15و 297.

17 جان لازی، پیشین، ص 219.

18 همان، ص 230.

19 نگارنده در دو مقاله مستقل یکی با عنوان «بازاندیشی درباره جسم و صورت جسمیه» و دیگری با عنوان «نگرش به بی‌‌نهایت از سه روزنه ریاضی، فلسفه و دین» به این مطلب اشاره کرده است.

20 جورج آرفکن، کاربرد ریاضیات در فیزیک، (تهران، مرکز نشر دانشگاهی، بی‌‌تا)، / جان لازی، پیشین، ص 182.

21 جان لازی، پیشین، ص216.

22 همان.

23 ویلیام جی کافمن، نسبیت و کیهان‌‌شناسی، ترجمه تقی عدالتی و بهزاد قهرمان، (تهران، گستر، 1366)، ص 45 به بعد.

24 جان لازی، پیشین، ص216.

25 فریدریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمه بهاءالدین خرّمشاهی، چ دوم، (تهران، سروش / علمی و فرهنگی، 1376)، ج 8، ص146.

26 همان، ج 8، ص147.

27 همان، ج8، ص 147.

28 ر.ک: نگارنده، پیشین، ص 293 به بعد.

29 آلفرد نورث وایتهد، سرگذشت اندیشه‌‌ها، ترجمه عبدالرحیم گواهی، با تحقیق و تعلیقه علاّمه محمّدتقی جعفری، (تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1370)، ج 1، ص 289.

30 همو، شیوه‌‌های فکر، ترجمه علی شریعتمداری، چ دوم، (تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1374)، ص171.

31 همو، سرگذشت اندیشه‌‌ها، ج 1، ص 288 و ج 2، ص 366 به بعد.

32 برتراند راسل، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، چ ششم، (تهران، پرواز، 1373)، ص 90.

33 همان، ص1134.

34 - energeticism.

35 فردریک کاپلستون، پیشین، ترجمه داریوش آشوری، چ دوم، (تهران، سروش / علمی فرهنگی، 1375)، ج 7، ص349.

36 جان لاری، پیشین، ص134.

37 همان، ص 137.

38 همان، ص135.

39 همان، ص 136.

40 همان، ص137.

41 ریچارد پاپکین و آروم استرول، پیشین، ص 158.

42 -www. Philosophy Forums/philosophy/philosophy of science and math/Is mass the same thingas Energy.

43 - Field.

44 - www. history. mcs.st. ndrws.ac.uk/history/mathematicians/ eddington.

45 - ر.ک: اینشتین و اینفلد، تکامل فیزیک، ترجمه احمد آرام، چ دوم، (تهران، خوارزمی، 1377)، مبحث «جرم و انرژی و میدان».

46 نظریه میدان شاخه‌‌ای از فیزیک است که اینشتین از آن در نسبیت استفاده کرده است و بر اساس گزارش یکی از اساتید نسبیت‌‌دان دانشگاه تبریز، استفاه اینشتین صرفا جنبه ریاضی دارد که به عنوان تابع است و حتی تحلیل خود اینشتین از میدان به عنوان حقیقت خارجی اشتباه است.