دانشنامه فلسفه اسلامی/۴

سرعت و بطوء

نوشته شده در تاریخ ۱۲:۴۳:۰۰ ۱۳۹۲/۰۵/۱۳ و در حوزه های دانشنامه - ۰ نظر
سرعت و بطوء
حرکت داراى سرعت‏ (شتاب) است زیرا سرعت‏ عبارت است از نسبت بین مسافتى که متحرک مى‏پیماید و زمانى که براى پیمودن آن لازم است...

حرکت داراى سرعت‏ (شتاب) است زیرا سرعت‏ عبارت است از نسبت بین مسافتى که متحرک مى‏پیماید و زمانى که براى پیمودن آن لازم است. قانون تعیین مقدار حرکت عبارت است از ضرب جرم جسم در سرعت‏ آن. شتاب یک حرکت می تواند سریع یا کند باشد. حرکت بدون سرعت و بطوء در خارج وجود ندارد. حرکت سریع عبارت است از طی مسافت بیشتر در زمان کمتر. حرکت بطیء در مقابل حرکت سریع قرار دارد. تندی و کندی درباب حرکت از جمله امور اضافی به شمار می آیند که بدون تحقق معنی اضافه هیچیک از آنها در خارج مصداق پیدا نمی کنند. حرکت کند هرگاه با یک حرکت کندتر مقایسه شود، یک حرکت تند به حساب می آید. همین گونه است مقایسه حرکت تند و تندتر. بنابراین باید گفت تندی و کندی دو صفت هستند که با یکدیگر متضایف اند. برخی از حکما تقابل میان سرعت و بطوء را عدم و ملکه دانسته اند. ملاصدرا این تقابل را از نوع تضاد دانسته و برای اثبات این مدعا اقامه برهان کرده. سخن صدرالمتألهین خالی از اشکال نیست چراکه از شرایط تقابل تضاد، در نهایت بعد و اختلاف بودن دو طرف تضاد است، درحالی که میان سرعت و بطوء نهایت بعد و اختلاف وجود ندارد؛ زیرا حرکت سریع در مقایسه با حرکت سریع تر، حرکت بطیء به شمار می آید. بنابراین تقابل میان سرعت و بطوء از نوع تضایف است.
برخی گمان کرده اند که حرکت کند از ترکیب مقداری حرکت و سکون به وجود می آید. در نظر این جماعت سکون چیزی است که می تواند در میان اجزاء حرکت نفوذ کند و از شتاب آن بکاهد. این سخن به هیچ وجه نمی تواند یک سخن معقول و منطقی باشد؛ زیرا حرکت یک امر متصل است و آنچه در واقع متصل است، تنها می تواند بالقوه قابل تقسیم باشد. چیزی که در واقع و نفس الامر متصل واحد به شمار آید، به طور بی نهایت قابل تقسیم است؛ زیرا اگر یک امر متصل به مرحله ای برسد که قابل تقسیم نباشد مستلزم تحقق جزء لایتجزی است و تحقق جزء لایتجزی یا جوهر فرد در نظر عقل مردود شناخته شده. کسانی که حرکت کند را مجموعه ای از حرکت ها و سکون ها می پندارند در واقع نه حرکت را یک متصل واحد به شمار می آورند و نه زمان را. لازمه سخن این جماعت این است که یک امر متصل در جهان خارج جز مجموعه ای از اجزاء غیر قابل تقسیم که پهلوی هم قرار گرفته اند چیز دیگری نباشد. در نظر این جماعت حقیقت زمان نیز چیزی جز توالی آنات نیست که از نظر حکما نامعقول است. این افراد در مورد مراتب تشکیکی وجود نیز این وهم را دارند که وجود ضعیف مرکب از هستی و نیستی است.
به این دلیل که سرعت و بطوء از لوازم وجود حرکت به شمار می آیند، باید گفت وجود حرکت در هریک از مقولات اعم از اینکه یک مقوله عرضی باشد یا جوهری؛ هرگز خالی از یکی از دو صفت سرعت و بطوء نمی باشد و همان گونه که حرکت تند حرکت است و چیزی از حقیقت حرکت را فاقد نمی باشد؛ حرکت کند نیز حرکت است. صفت سرعت در حرکت هرگاه در مقوله عرضی مکان مورد بررسی واقع شود ناچار با معیار طی مسافت بیشتر در زمان کمتر اندازه گیری می شود؛ ولی صفت سرعت در حرکت در سایر مقولات باید با معیار دیگری اندازه گیری شود.
منابع
قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، غلامحسین ابراهیمی دینانی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1366، ج3، ص264-267
فرهنگ فلسفى، جمیل صلیبا، منوچهر صانعی دره بیدی، انتشارات حکمت، تهران، 1366، ص306
فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، سید جعفر سجادی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1372، ص258

نویسنده: زینب محمدنژاد