سخنرانی دکتر محمدجواد اسماعیلی عضو هیئت علمی گروه فلسفة اسلامی مؤسسه تحت عنوان « طبیعت‌شناسی در مکتب ابن‌سینا» به مناسبت هفته پژوهش در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفة ایران

نوشته شده در تاریخ ۱۳:۴۹:۰۰ ۱۳۹۶/۱۱/۱۱ و در حوزه های اخبار و رویدادها - ۰ نظر
سخنرانی دکتر محمدجواد اسماعیلی عضو هیئت علمی گروه فلسفة  اسلامی مؤسسه تحت عنوان « طبیعت‌شناسی در مکتب ابن‌سینا» به مناسبت هفته پژوهش در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفة ایران
حکمت و فلسفه: سخنرانی دکتر محمدجواد اسماعیلی عضو هیئت علمی گروه فلسفة اسلامی مؤسسه تحت عنوان « طبیعت‌شناسی در مکتب ابن‌سینا» به مناسبت هفته پژوهش در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفة ایران

خدمت شما بزرگواران عرض سلام دارم. مایه خرسندی است که این فرصت را فراهم کردید که به قول آقای دکتر اعتماد ـ با تعبیری که از چامسکی در خصوص خصلت انسان نقل کردند ـ حرف بزنیم.
در باب «طبیعیات» ابن‌سینا آثار گوناگونی منتشر شده است: هم آثاری که احیاء نگارش‌های طبیعیاتی ابن‌سینا را شامل می‌گردد و هم آثاری که ناظر به شرح و تفسیر آثار طبیعیّاتی ابن سینا است. یکی از دغدغه‌های من تصحیح کتاب فن سماع طبیعی الشفاء است که آقای دکتر خسروپناه، ریاست محترم مؤسسه، تأکید داشتند که در اولویت کارهای پژوهشی‌ام قرار گیرد. در چند سال اخیر بیشتر کوشیده‌ام تا سنّت تفسیری طبیعیّات ابن سینا را شناسایی کنم و با تصحیح و تحلیل آثار مرتبط با این سنّت،  زمینه‌ای فراهم شود که در آینده بتوانم فن سماع طبیعی الشفاء را تصحیح و تحقیق کنم.
اولین تصحیحی که از طبیعیات شفاء انجام شد در سال 1305 قمری بود که به صورت دو جلدی، شامل یک جلد طبیعیات و یک جلد الهیات، در دارالفنون منتشر شد و در سال 1364 خورشیدی به کوشش آقای بیدارفر همین چاپ سنگی به صورت افست منتشر شد. در سال 1983 سعید زاید اولین تصحیح نسبتاً علمی را در قاهره منتشر کرد و بعد هم در کشورهای مختلف از جمله لبنان، ترکیه و آمریکا تصحیح‌هایی منتشر شد. اما این تصحیح‌ها به لحاظ علمی هنوز معتبر شمرده نمی‌شوند و ایرادات جدّی دارند. بررسی و ارزیابی این تصحیح‌ها هم کاری بایسته است تا روشن شود که تا چه اندازه راه علمی پیموده شده و تا چه اندازه با معیارهای معتبر فاصله دارد. ممکن است پرسیده شود که چه ضرورتی دارد که در عصر حاضر ـ با وجود دگرگونی‌های گوناگون در نحوۀ ارائه مباحث طبیعت‌شناسی و نیز مسائل مربوط به آن ـ از بعد فلسفی به کتاب طبیعیات الشفاء و مخصوصاً فن سماع طبیعی آن ملاحظه گردد؟ آیا این کتاب هنوز اثری بنیادی در قلمرو فلسفۀ طبیعت شمرده می‌شود؟ پژوهش های ناظر به این کتاب، تا چه اندازه می‌تواند با مباحث فلسفی و طبیعت‌شناسی روزگار ما نسبت داشته باشد؟
این کتاب دربردارندۀ چند مبحث است: 1) از یک سو شامل سخنان ارسطو است بدین معنی که مشتمل است بر تبیینی که ارسطو در باب پدیده‌های طبیعی ارائه کرده است؛ 2) از سوی دیگر، مشتمل بر انتقاداتی است که شارحان ارسطو نظیر فیلوپونوس (یحیی نحوی) بر ارسطو وارد کرده‌اند؛ 3) افزون بر این، نقش پر اهمیت آراء طبیعت‌شناسی متکلمان مسلمان -چه اشاعره و چه معتزله- در روزگار ابن‌سینا است که در کتاب الشفاء مورد توجّه قرار گرفته است؛ 4) نوآوری‌های ابن سینا در تبیین پدیده‌های طبیعی و نیز واکنش به منتقدان ارسطو و همچنین پاسخ به متکلمان اشعری و معتزلی.
بنا بر این، این کتاب، اثری است فلسفی که مسائل طبیعت‌شناسی در آن مطرح شده است و ابن‌سینا در این کتاب هم در مقام فیلسوف و هم در مقام تاریخ‌نگار فلسفه خود را مطرح کرده است. تاریخ‌نگار فلسفه کسی نیست که ما را از روزگار زندگی و درگذشت فیلسوفان پیشین با خبر می‌کند یا اینکه از شهرهایی که فیلسوفان در آن می‌زیستند و در آن شهرها به تدریس فلسفه مشغول بودند خبر می‌دهد و اینکه چه کتاب‌هایی را درس می‌دادند. هر چند این اطلاعات دارای ارزش است اما برای شناخت دقیق فکر فلسفی یک فیلسوف، کفایت نمی‌کند. ابن سینا به عنوان روایتگر افکاری که در کتاب‌های آن روزگار مطرح بود، آراء آنها را نقد و ارزیابی می‌کند. منظور از روایتگر افکار، گزارش تبیینی و انتقادی افکار است نه صرفاً نقل آراء دیگران. پس از این جهت این کتاب، یک کتاب کلیدی محسوب می‌شود.
افزون بر مباحث طبیعت‌شناسی کتاب الشفاء، کتاب الإشارات والتنبیهات نیز از این منظر در خور بررسی است. اولین کسی که کتاب إشارات را جدی گرفته است، شرف الدین مسعودی، استاد فخرالدین رازی بود که کتاب الشکوک والمباحث را به صورت تعلیقات انتقادی ناظر به إشارات ابن سینا به نگارش درآورد. رازی از سخنان استادش ناخرسند است و به صورت مکتوب به انتقادات مسعودی پاسخ می‌دهد. ولی به نظر می‌رسد که رازی چنان که بایسته بوده است حقّ مطلب را اداء نکرده است از این رو، دست به تلخیص و نیز تفسیر إشارات می‌زند که عنوان این آثار به ترتیب عبارتند از: لباب الإشارات و الإنارات فی شرح الإشارات. شرح رازی چنان دارای اهمیّت می‌شود که اندیشمندان بعدی نظیر سیف‌الدین آمدی، نصیرالدین طوسی، بدرالدین تستری و قطب‌الدین رازی بدان واکنش نشان می‌دهند.
نظر به اینکه عمدۀ شرح، حواشی و تعلیقاتی که در دسترس داریم ناظر به کتاب طوسی است یعنی حل مشکلات الاشارات، این مطلب مرا بر آن داشت تا بخشی از این کتاب، یعنی مباحث مربوط به حرکت‌شناسی از نمط دوم آن را برگزینم، و تعلیقات قطب‌الدین شیرازی، سید برهان‌الدین بخاری، بدرالدین تستری و میر سید شریف جرجانی را ناظر به این مطالب را گردآوری کنم و در یک مجموعه بررسی کنم تا اهمیت نکاتی را که این اندیشمندان در باب آراء ابن‌سینا بیان داشته‌اند توضیح بدهم که به عنوان بخشی از طرح پژوهشی یکساله به تصویب شورای محترم پژوهشی رسید و إن شاء الله در شمارۀ سی‌و یکم جاویدان خرد منتشر می‌شود تا نشان دهد که سنت تفسیری طبیعت‌شناسی ابن‌سینا در إشارات تا چه اندازه دارای اهمیت بوده است.
بر اساس مستندات موجود، به نظر می‌رسد که کتاب الشفاء، از زمان میرداماد به بعد، بیشتر مورد توجّه قرار گرفته است و اندیشمندان بعد از وی به طور مختصر یا مبسوط به نگارش آثاری در باب این کتاب پرداختند که این نگارش‌ها را شناسایی کرده‌ام و آنها را به تدریج انتشار خواهم داد. دو اثر آماده انتشار نیز آثار حکیم تنکابنی و حکیم گیلانی است که بعد از نگارشم در باب سنّت تفسیری إشارت نشر خواهند یافت. 
این سه پژوهش من در سال 1396 است مضافاً بر اینکه گزارش فارسی از بخش‌هایی از طبیعیّات لوکری نیز در دست انجام است.
توجه به الشفاء تا عصر ما ادامه پیدا کرده است. دو سال بعد از زمانی که چاپ سنگی الشفاء در دارالفنون منتشر شد، محمدعلی فروغی برای تحصیل وارد مدرسه دارالفنون شد و بعداً در همانجا به سمت استادی نائل شد. در سال 1316 خورشیدی وی کتاب فن سماء طبیعی الشفاء را به فارسی ترجمه کرد. اخیراً مناقشاتی از میرزا مهدی آشتیانی که هم‌عصر فروغی است ناظر به این ترجمه منتشر شده است. بنده به تازگی مطالعۀ مناقشات را به پایان بردم و نکاتی را که مرحوم میرزا مهدی آشتیانی نسبت به مرحوم فروغی بیان کرده است بررسی کردم و إن‌ شاء الله قصد دارم حاصل این مطالعه را به صورت یک مقاله در اسفندماه 1396 در همایش ترجمۀ فلسفی در دانشگاه تبریز به عنوان محاکمات بین فروغی و آشتیانی ارائه کنم. آقای دکتر اعتماد هم نکتۀ سودمندی تذکر دادند که بخش ترجمه‌شناسی را از بخش مفهومی-فلسفی جدا کنم که آن هم در همایش تاریخ طبیعیات در اسفندماه 1396 در دانشگاه تهران ارائه خواهد شد.